همه چیز در مورد لاجورد افغانستان

لاجورد سنگی گران‌بها است که به دلیل زیبایی، رنگ آبی خیره‌کننده و خواصی که دارد از هزاران سال پیش تاکنون طرفداران زیادی در جهان داشته است.

ترکیب شیمیایی لاجورد، شامل فسفات، آهن، منیزیم و کلسیم است. از این سنگ به خاطر زیبایی، قابلیت تراش و تا حدودی کمیاب بودن آن، در صعنت جواهرسازی استفاده می‌شود.

از لاجورد به غیر از جواهرات در ساخت کاسه‌های تزئینی، دسته چاقو، مجسمه حیوانات، تندیس، مهره شطرنج و سایر اشیاء نیز استفاده صورت می‌گیرد. در قدیم هنرمندان از پودر لاجورد به عنوان رنگ در میناکاری و نقاشی استفاده می‌کردند.

میزان سختی سنگ لاجورد به طور معمول ۵ درجه است که این رقم، دشواری خاصی را موقع کنده‌کاری و برش به وجود نمی‌آورد. زیبایى آن به مقدار وجود ترکیبات شیمیایی در این کانى‌ وابسته است. رنگ لاجورد بر اساس مقدار مختلف ناخالصى‌ها، ‌متغیر بوده که از رنگ آبى یا همان «لاجوردی» متمایل به «آبى‌سبز» تا «آبى‌ارغوانی»، متفاوت است. رنگ ایده‌آل آن آبى با عمق و شدت درخشندگی فوق‌العاده است.

کسانی که در خرید و فروش و همچنین در تراش لاجورد نقش دارند، سه نوع لاجورد را طبقه‌بندى مى‌کنند: لاجورد نیلى که بهترین نوع رنگ و جنس است؛ لاجورد آسمانى که شامل لاجورد آبى کمرنگ است و لاجورد سبز که گاهى با فیروزه اشتباه گرفته مى‌شود.

نام لاتین لاجورد «لاپیس لازولى» و شکل ابتدایى «لازولوس» است. لازولوس معادل کلمه عربى لاجورد است که براى آسمان و به طور کلى براى اجسام آبى رنگ استفاده مى‌شود. در حقیقت، واژه «لازور» از واژه فارسى باستان یا فرس قدیم «لاژورد» گرفته شده که سپس در عربى به لاجورد تغییر کرده و از عربى وارد زبان‌ لاتین شده است.

بهترین معادن این سنگ قیمتی و زیبا در شمال‌شرق افغانستان به خصوص ولایت بدخشان واقع شده است. شواهد تاریخی نشان مى‌دهند که بهره‌بردارى از معادن لاجورد بدخشان، ۶۰۰۰ هزار سال پیش شروع شده است که قدیمى‌ترین تجارت سنگ‌هاى قیمتى جهان به حساب مى‌آید.

بدخشان با بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر فاصله از مصر، منبع لاجورد براى تمدن‌هاى قدیم مصر، بابل، یونان و روم بوده است. این سنگ آبی رنگ مورد علاقه مصریان باستان و فراعنه مصر قرار داشته و کشف این سنگ در اهرام، نشان از تاریخ تجارت این سنگ گران‌بها دارد.

یکى از اولین موارد استفاده سنگ‌ها که در تاریخ ثبت شده، ماهیت ماوراء الطبیعى آنها است و لاجورد با عنوان «یاقوت کبود» بارها در متون و اسناد قدیمى با خواصی جادویی ظاهر شده است.

در کتب قدیمى، لاجورد را به عنوان پادزهرى براى نیش مارهاى سمى توصیه کرده‌اند و از نظر کشیشان مسیحى، لاجورد باعث بالا رفتن توانایى روحى و احساس یگانگى و درک بیشتر می‌شود‌.

اولین کاوش کلاسیک و مدرن ذخایر لاجورد در افغانستان به سال‌های ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۵ برمی‌گردد. در این سال‌ها زمین‌شناسان روسی یا همان شوروی سابق، معادن لاجورد منطقه «سرسنگ» در ولایت بدخشان در نزدیکی رودخانه «کوکچه» را مورد تفحص و بررسی قرار دادند. این منطقه در ۷۰ کیلومترى جنوب «فیض‌آباد» مرکز ولایت بدخشان در ارتفاع بین ۳۷۰۰ تا ۴۳۰۰ مترى از سطح دریا قرار دارد.

فاصله معادن لاجورد تا کابل از طریق دره پنجشیر که به راه جنوبى معروف است، حدود ۳۰۰ کیلومتر است. معدن «سرسنگ» و روستاى «کوران» در ساحل سمت راست رودخانه کوکچه در ۵۶ کیلومترى جنوب منطقه «جُرم» واقع شده است.

در قریه کوران ده‌ها معدنچی بدون خانواده‌های شان در شیفت‌هاى کارى یک هفته‌ای تا ۱۰ روزه در معدن مشغول بکارند. البته فعالیت در معدن، به فصل سال و همچنین بازار خرید و فروش لاجورد بستگی دارد. دره رود کوکچه در محل معدن حدود ۱۸۳ متر عرض دارد و ورودى تونل‌ها از سطح رودخانه حدود ۴۶۰ متر ارتفاع دارند. معادن منطقه شامل مجموعه‌اى از غارها با دیواره‌هاى بلند است که گاهى ارتفاع کف تا سقف این غارها به ۴۵ متر هم مى‌رسد.
روى دیواره غارها دوده ضخیمى پوشیده شده است که نشان‌دهنده استخراج به روش سنتى در سالیان بسیار دور است. معدنچیان در گذشته‌هاى دور با استفاده از آتش، سنگ را مى‌گداختند سپس با آب آن را سرد و خنک مى‌کردند. این عمل باعث ایجاد ترک و درز و شکاف عمیق در سنگ‌ها مى‌شده و سپس با چکش، لاجورد را از داخل سنگ‌ها جدا مى‌کرده‌اند.

امروزه روش‌هاى استخراج متفاوت شده است و کاربرد دینامیت در سال ۱۹۷۹ آغاز شد. در گذشته دینامیت بدون توجه به نکات ایمنى آن و بدون در نظرداشت سالم ماندن و حفظ سنگ لاجورد به صورت گسترده در این معادن به کار مى‌رفت اما در سال‌های اخیر از «برمه» برقی برای جدا کردن سنگ‌ها از دل کوه استفاده می‌کنند.

این معادن در مناطق صعب‌العبور کوهستانی واقع شده و همین مسئله مقابله با قاچاقچیان و برداشت غیر قانونی از این معادن را با مشکل مواجه کرده است.

کیفیت و میزان ذخایر لاجورد موجود در معادن افغانستان در جهان بى نظیر است و از این لحاظ، افغانستان یک گنج جهانى محسوب مى‌شود. اما این سنگ، مثل هر شیء قیمتی دیگری در افغانستان، شاهد تیره بختی و خاک مهجوری بر رخسارش است.

کار در معدن لاجورد، مثل کار در معدن زغال سنگ دشوار و سخت است. در معادن لاجورد، هیچ حفاظتى از تونل‌ها به وسیله الوار براى جلوگیرى از ریزش سقف انجام نمى‌شود و همیشه خطر ریزش وجود دارد. لاجورد پس از استخراج به قطعات کوچک تبدیل شده و توسط کارگران از کوره راه‌هاى شیب‌دار به اردوگاه حمل و سپس به مناطق شهری از جمله کابل منتقل می‌شوند. بخشی از این سنگ با ارزش، از منطقه «چترال» به پاکستان قاچاق می‌شود.

در حال حاضر در بسیاری از بازارهای جواهرفروشی کشورهای دور و نزدیک جواهراتی تزیین شده با سنگ لاجورد و یا هم اشکال دیگر این سنگ، یافت می‌شود. هیچ رقمی از استخراج و درآمدزایی آن برای مردم و دولت افغانستان وجود ندارد. علت عمده آن استفاده غیرقانونی از معادن لاجورد در افغانستان و قاچاق آن به خارج از کشور است. بخش عمده درآمد حاصل از معادن لاجورد، به جیب افراد مسلح غیرقانونی، تروریست‌ها و مافیایی اقتصادی سرازیر می‌شود.

چنانچه در اول ذکر شد، از لاجورد استفاده‌های متعددی صورت می‌گیرد اما در سال‌های اخیر این سنگ با ارزش، توجه خانم‌ها را نیز بیش از پیش به خود جلب کرده است. خانم‌ها به صورت عمده از سنگ لاجورد برای نگین انگشتر و گردنبند استفاده می‌کنند. حتی دیده شده است که زنان اروپایی نیز از دست‌بند و گردنبند حاوی قطعات ریز و ظریف سنگ لاجورد، استفاده کرده و می‌کنند. امیدوارم که با نوشتن این یادداشت، حق مطلب برای معرفی یکی از سرمایه‌های ملی افغانستان را ادا کرده باشم.

محمد مرادی

لینک مطلب: http://www.sana.af/?p=20338